سیاوش جان از من خواست چیزی در مورد حوادث ششم دی ماه هشتاد و هشت بنویسم. راستش خودم هم می خواستم که از همان غروب دلگیر عاشورای نمی دانم چه سال نکبتی در تقویم قمری چیزی بنویسم، ولی مگر می شود؟ مگر نگفته بزرگی که پس از آشویتس دیگر نمی توان شعر سرود؟ اما از آنجا که اعتقادم بر این است که در گنجینه ی شعر پارسی کمتر احساسی مربوط به ایرانیان است که متناظری پیدا نکند، این ابیات از حضرت ملک الشعرا را به این دوست عزیزم تقدیم می کنم:  

با شه ایران ز آزادی سخن گفتن خطاست

کار ایران با خداست

مذهب شاهنشه ایران ز مذهبها جداست

کار ایران با خداست

شاه مست و شیخ مست و شحنه مست و میر مست

مملکت رفته ز دست

هر دم از دستان مستان فتنه و غوغا به پاست

کار ایران با خداست

مملکت کشتی، حوادث بحر و استبداد خس

ناخدا عدل است و بس

کار پاس کشتی و کشتی‌نشین با ناخداست

کار ایران با خداست

پادشه خود را مسلمان خواند و سازد تباه

خون جمعی بی‌گناه

ای مسلمانان! در اسلام این ستمها کی رواست؟

کار ایران با خداست

باش تا خود سوی ری تازد ز آذربایجان

حضرت ستار خان

آن که توپش قلعه کوب و خنجرش کشورگشاست

کار ایران با خداست

باش تا بیرون ز رشت آید سپهدار سترگ

فر دادار بزرگ

آن که گیلان ز اهتمامش رشک اقلیم بقاست

کار ایران با خداست

باش تا از اصفهان صمصام حق گردد پدید

نام حق گردد پدید

تا ببینیم آن که سر ز احکام حق پیچد کجاست

کار ایران با خداست

خاک ایران، بوم و برزن از تمدن خورد آب

جز خراسان خراب

"هرچه هست از قامت ناساز بی‌اندام ماست"

کار ایران با خداست

سرباز صفر آزادی

آیت الله منتظری درگذشت. برای من این خبر شوک آور بود، مثل خیلی ها. اولین آگاهی من از این نام همراه بود با این داده ها: که انقلاب اسلامی چقدر خوب و به موقع بوده؛ که ما چقدر خوشبختیم که این افتخار نصیبمان شده است که فرزندان انقلاب لقب بگیریم؛ که اگر نبودند مردانی چون "امام خمینی" و "آیت الله منتظری" ما چه سرنوشت شومی نصیبمان می شد.

مثل تصاویر دیروز، مثل روز، به یاد می آورم آن روزی که مدیر مدرسه مان سر صف آمد و گفت که دیگر از امروز نگوییم، "درود بر منتظری / قایم مقام رهبری." در همان عالم بچگی احساس می کردم که یک جای این کار می لنگد. و به گفت قدیمی ها کاسه ای زیر نیم کاسه است. ولی چه حیف که خود سانسوری و خفقان باعث می شد که هیچ کس به ما نمی گفت اوضاع از چه قرار است. هیچ کس به ما نمی گفت که مطرود شدن و مهدور شدن سرنوشت کسانی خواهد بود که در زمانی که نباید لب به گفتن حقایق می گشایند. هیچ کس به ما نگفت که مایی که همه چیز به نظرمان سرراست می رسید، اشتباه می کردیم. که دست بر قضا همان آیت الله بود که راست فکر می کرد و درست می گفت.

البته حالا که گذشته و من هم به خیل کسانی پیوسته ام که پس از مرگ بزرگی شروع می کنند به مدحش. و از فرش به عرشش می برند. کار از کار گذشته و حالا دیگر "ساعت پنج عصر است" و "باران به دهانش می بارد."

اسمش را بگذارید تصادف یا هر چه، که من امروز، سی ام آذر هزار و سیصد و هشتاد و هشت، تازه فهمیدم که اسپینوزا- نه جان لاک- اسپینوزا را پدر واقعی لیبرال دموکراسی می شناسند. اسمش را تصادف یا هر چه می خواهید بگذازید که من، هم امروز، فهمیده ام که شیرین عبادی، شیرزن عرصه ی قضا، نه تنها آیت الله را پدر، که "پدر حقوق بشر ایران" خطاب می کند؛ که من همین امروز فهمیده ام که آیت الله را از چپی و کمونیست تا حجت الاسلام همگی می ستودند. که من تا چه حد می توانستم از آزادگی این "شیر-آهن-کوه- مرد" بیاموزم و فرصت از کف دادم.

ولی می دانید به چه می اندیشم؟: به احساسی که بزرگترین ترجمانش این است:

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جریده ی عالم دوام ما  

Planting his steadfast footsteps in the sea,
Making the heaven of heavens his dwelling-place,
Spares but the cloudy border of his base
To the foiled searching of mortality;

Matthew Arnold

Yeter, a Turkish prostitute in Germany, finds a way to escape her predicament and takes it. Ali, a Turkish émigré in Germany, finds a way to make a change in someone's life and takes it. Nejat, Ali's son, gets the feeling that he has a duty toward a perfect stranger and embraces it. Ayten, Yeter's daughter, tries very hard to find her way in life and is thwarted in every possible way. Charlotte, a German student of English and Spanish, falls in love with Ayten and finds a way to manifest her love and takes it. Susanne, Charlotte's mother, finds out, in a shocking revelation, that whatever she has tried her daughter not to be is exactly what she herself had been; so, instead of being angry with her daughter decides to follow her way.

II.

In Persian poetry, one can rarely find the word journey carry one meaning. It almost always has the dual meaning of physically taking a trip and mentally reaching a new place within one's psyche. It almost always means change. And change is what Fatih Akin reveals in his breathtaking movie, "Edge of Heaven." All the characters in this movie are shown traveling to another country. And also there are moments in which all the protagonists show metamorphosis. What's more, they often learn how to do this the hardest way possible. It seems like you have to lose your dearest beloved to be able to take the final leap of faith. And don't get me wrong here. I'm not talking about the religious aura which is attached to the word faith. It has nothing to do with that. It's the faith in humans. The leap occurs when the protagonists start to believe that there is something they can do to help out someone else, another human being, who is, by the way, a stranger. The characters are looking for the exactly same person to help, without knowing it; without being bestowed the opportunity to really help the one they crave to help. Susanne seems to be the only person who gets the chance to help someone, but again at a very high personal cost.

A gay man finds himself loving a girl, and two straight girls find themselves in love with each other. An old woman finds out she has been running away from her youth's interests in vain, and goes back to them. Even when the director doesn't have the time to show how one of the characters, Ali Aksu, has changed in character, he shows us his new face, with a mustache.

Change is a theme that happens to the movie itself, too. At the beginning of the movie Nejat goes into a supermarket and hears a piece of music and asks about it. The salesperson says something about the singer. In the middle of the movie, we see the exact scene again, with the exact dialog, but this time the singer is different; this time a woman is singing the song. At the end of the movie we hear the same song again, and this time it seems that someone else, an old man, is singing the same song. Nothing remains unchanged here.

III.

Faith Akin seems to be living in two worlds. Well, you might say, it doesn't take a genius to see that, since he is a Turk born and brought up in Germany. But what makes him different, in my opinion, is the fact that he is not a Turk who lives and works in Germany. Nor is he a German with a Turkish descent. He is 'both' at the same time. Like his characters, Nejat in "Edge of Heaven" and Cahit in "Head-On", he seems to be torn apart between these two beings. You might say he is more Turkish (he accepted his Cannes prize on behalf of Turkish Cinema), but just for the sake of example look at Charlotte and Susanne in this movie, and Cahit's therapist in "Head-On", and then you can obviously see how he feels about the German side of his being.

Akin has shown his responsibility as an "Engaged Artist" both in his life and in his cinema. He was once investigated by German police for wearing a T-shirt with a Swastika on it in place of the "S" in the word Bush to show that the Bush Administration is like the Third Reich. In a scene of Edge of Heaven two Turkish fundamentalists try to lead Yeter back to the path of Allah, but ironically the way they choose to do this is to threaten her. For yet another example of how Akin believes in humanity and not religion or any other kind of ideology, let's remember that Ayten finally repents from being a member of what seems to be a terrorist leftist group.

IV.

I have seen movies in which the director tells you, in advance, what is going to happen next. Or when the narrator confides in you a secret which the protagonist should know but doesn't (the most surprising revelation of this kind to me is still what happens in Hitchcock's "Vertigo"). But what the director does here is quite innovative. He divides the movie into three parts and at the beginning of the two first ones, he tells you which one of the main characters is going to die. Then he goes on and kills those characters in a way that is still shocking to the spectator who already knew it was going to happen. The trick is that he doesn't dramatize it. In both cases the one who dies is not even in front of the camera. We see the one who kills and not the one who dies. And both deaths are mere accidents.

There is also this obscure matter of non-linear narration. I've said before that in my opinion this matter is turning out to be a popular toy for most directors to play with. But Akin is definitely not playing with it. He repeats some scenes twice. One of the times seems to be anachronistic, and the other, right in its proper place in the plot of the movie. And each time he does it, he 'mentally' takes you back to the first time you saw that scene. This time everything is different, not that what you see is different, but that you, as the spectator, are a different person now; because in the second time, you know things which you didn't, and got feelings for the characters which you couldn't conceive of.

V.

For me Fatih Akin is already in the pantheon of the greatest directors. After watching "Head-On," I told a friend that his movie somehow reminded me of Fasbinder and he told me I was exaggerating. But after seeing Hanna Schygulla shining in the role of Susanne I got the feeling that I was right.

One thing is for sure, Akin is not comfortably numb. He sees the pain, feels it, and shows it in a graceful manner for us to understand. And I salute him for that. After all his first name means the conqueror, doesn't it?

These days I can hardly concentrate on anything except the humans and their primary rights to be on the earth: freedom. I can't read books, just looking for a well-established context in a well-shaped form anymore. The only fact I am concerned with is Humanity. I don't know how freedom tastes and smells, because I've never experienced it, but at least I have figured out how to fight for it since the beginning of presidential election aftermath in Iran. These days watching Head on and The Edge of Heaven by Fatih Akin, Vengo by Tony Gatlif, Listening to the extraterrestrial voice of Yasmin Levy and reading Llosa, Kundera and Ibsen presses my spirit: how they can give such a comprehensible, concrete and touchable feeling of humanity! Don't worry! We can feel them easily; not only because they are the prophets of their world, but especially because we are on the same track; because once in their world, we can identify ourselves with the tortured personages who are deprived of their liberty in a world where the respect for humanity has been stifled.

Sometimes we hear a lot of a writer, we see the tributes pouring around them all around the world, but we put off discovering their globe. Ibsen is one of these masters. I blame myself for figuring out his humanistic world so late. Such a great importance to the humanity's freedom! I'm not a specialist of New Novel but I've read so many of them, and at least I've worked on it as my M.A thesis. But honestly I understood nothing of it. Please tell me what the hell it means that art can stand on its own feet? Can't you feel that in our world nothing can be considered alone and there's an interaction between all the things? Don't you think that literature has a responsibility toward humanity? Of course my thoughts are due to the situation which we're living in Iran. But any way, I believe that not only literature but also other arts should help us see the reality of being human and being free. And I admire Ibsen for his sense of responsibility to reflect a cold world from where freedom has gone away. In Ibsen's plays nobody can make an acceptable decision when being in a prison and their primary rights restrained: Ellida in the Lady from the sea, Regina in Ghosts, and Dr.Stockmann in The enemy of people are looking for their lost freedom out of their family and the corrupt world made by the politicians. Who cares about your rights and liberty? Your family or your pretended-democratic government? Nobody except yourself. Having been aware of their power to get rid of all the yokes foisted on them, these characters start fighting for their beliefs and freedom, and find a way to get out of the limbo. This is the life which dawns on them.  

The true source of Evil is the very neutral gaze that perceives Evil all around.

Hegel, Phenomenology of Spirit

احتمالن بسیاری مقاله ی جالب ژیژک در مورد ایران (لینک زیر) را خوانده اند.

Rokhdaad/2009/9-September/30/WILL THE CAT ABOVE THE PRECIPICE FALL DOWN - رخداد.htm

در این مقاله ژیژک اوضاع چند هفته ی پس از انتخابات ایران را بررسی می کند، و پیش بینی هایی نیز می کند. نکته ی جالب مقاله همانی ست که در نام مقاله به آن اشاره می رود. نویسنده مثالی را از کارتون هایی نقل می کند که همگی دیده ایم. گربه در تعقیب موش چند قدمی ازلبه ی پرتگاه گذر می کند، ولی چون این را متوجه نشده است به راهش ادامه می دهد. پس از لحظاتی وقتی زیر پایش را می بیند (وقتی دو زاری اش می افتد که کجا ایستاده) شروع به "بازگشت" یا "سقوط" می کند. در کتاب کژ نگریستن این قضیه بسط می یابد. در آنجا این مثال در مورد "بعضی دم و دستگاههای ایدئولوژیک" هم مصداق می یابد که "اگرچه به وضوح زمانشان سر آمده است، باز می پایند چرا که آن را نمی دانند."

توجیه ژیژک از این پدیده خواندنی ست. وی معتقد است که "امر واقعی" (بر اساس تقسیم های سه گانه ی ژاک لکان: امر خیالی، امر نمادین، امر واقعی) از خود معرفت نشان می دهد. امر واقعی "بر می گردد، پاسخ می دهد، می تواند از طریق خود صورت نمادین جلوه نماید." این که چقدر این نظریه را خیالی یا حتی متافیزیکی بیابیم، به نظرم، در اصل قضیه چندان توفیری نمی کند. نکته اینجاست که این نظر در مورد نظام های توتالیتر، در اواخر عمرشان، صادق است. واقعن به نظر می رسد برای اکثریت جامعه و اصلن در خود "امر واقعی" پادشاه لباسی بر تن دارد که لابد ما نمی بینیم. اما به محض فریاد مستا نه ی بچه ای بازیگوش مبنی بر اینکه پادشاه برهنه است، همه چیز به یکباره رنگ عوض می کند. یعنی خود امر واقعی هم می فهمد که پادشاه لخت است.

نکته ی جذاب دیگری هم در کتاب هست که به گفتنش می ارزد. ژیژک معتقد است که نظام های تمامیت خواه، از قبیل نظام استالینی، ذاتن منحرفند. بر طبق روایت او از لکان فرد منحرف " در راستای لذت خودش فعالیت نمی کند بلکه قصد کیف رساندن به دیگری را دارد – او کیف را دقیقن در این ابزار و آلت دست شدن می جوید، در کار کردن برای کیف دیگری." می دانید که، در روانکاوی دیگری بزرگ یک سیستم فرا انسانی است – جامعه، ایدئولوژی، دین، سنت، و غیره. بدین ترتیب فرد ذوب در تمامیت خواهی مردم عادی را مدام شکنجه می کند و می کشد ولی این همه را " در مقام آلت دست دیگری بزرگ انجام می دهد... کمونیست استالینی مردم را شکنجه می دهد، اما این کار را در مقام خادم صادق و وفادارشان انجام می دهد، یعنی محض خاطر خودشان و به نمایندگی از هم آنان، همچون مجری اراده ی خودشان ("علایق عینی حقیقی" خودشان)."

 این قسمت آخری – علایق عینی حقیقی خودمان (که لابد مسئولین ما آنها را بهتر از ما می دانند) – را تا به حال چند تریلیون بار از دهان آنها شنیده باشیم خدا می داند. یک مورد خنده دارش برای من آن بود که احمد خاتمی در تریبون نماز جمعه گفت، "من به صراحت عرض کنم که این مردم گوشت و روح و جانشان با ولایت فقیه است" (نقل به مضمون) جالب است که این را طوری می گوید که گویی ما باطنن دوست داریم این چنین باشد ولی بر اثر عاملی مرموز و ناشناس نمی توانیم آن را "به صراحت" قبول کنیم و حضرت ایشان قبول زحمت کرده و خطر را به جان خریده اند و "به صراحت" ما را متوجه چیزی که علاقه ی عینی حقیقی ماست فرموده اند. دستشان درد نکند.

پی نوشت: نقل قول ها همه از کتاب کژ نگریستن از اسلاووی ژیژک، ترجمه ی مازیار اسلامی و صالح نجفی است. مانده است تشکر از دوست عزیزم ، قاسم، که این کتاب را به من معرفی کرد.

به نظرم بهترین روش ارزشیابی یک تحول اجتماعی این است که ببینیم تأثیر "مستقیم" آن بر عموم مردم چه بوده. به شدت اعتقاد دارم که همه ی کسانی که با جنبش سبز به نوعی در ارتباط بوده اند از لحاظ فکری رشد کرده اند. ما بزرگ تر شده ایم. منظورم از بزرگتر شدن دقیقن نحوه ی نگرش ما به همه ی جنبه های زندگیست. به یقین، ما همان آدم های پیش از انتخابات 88 نیستیم.  

 نمونه ای اعلا از این رشد فکری که این چند روزه دارم به آن می اندیشم سرنوشت  بهنود شجاعی است. باید اعتراف کنم که علیرغم این که با مجازات اعدام مخالف بوده و هستم، با اینکه خود را کمی لیبرال – کمی اومانیست می دانم و ازین حرف ها، این قضیه ی اعدام جوانان و نوجوانان اولین بار است که ذهنم را این همه به خود مشغول کرده. این که چرا تا کنون بدین پایه از اعدام انسان پریشان نشده بودم را به پای هر چه بگذارم، نگاه متفاوت این بار را باید به پای جنبش سبز گذاشت. چرا که حالا دیگر، پس از سبز شدن، برایم موضوع نفرت آور تجاوز جنسی مسآله ی روز شده است. حالا دیگر زندان انفرادی برایم مصداق شکنجه شده است. حالا دیگر نمایشی بودن دادگاه نمایشی را با تمام جنبه های غیر انسانیش درک می کنم. حالا دیگر به خود نمی گویم که ممکن است دیکتاتور هم کمی انسان باشد. دیگر فکر نمی کنم قاضی باشرفی باشد که بر اثر اشتباه کسی را به اعدام محکوم کند.  

 هنگام شنیدن ناله های محمد اولیایی، وکیل بهنود، از دست حکام و قضات سرزمینی که شعر شاعرش، در بزرگداشت کرامت انسانی، بر سر در سازمان ملل نقش بسته حس غریبی به آدم دست می دهد. دوستی هم، در بالاترین، نوشته بود، " بهنود به اشتباه کسی دیگر را کشته و بابتش نادم و پشیمان بوده ولی مادر احسان [مقتول] با "قصد" (انتقام جویی) جان بهنود را گرفته و از آن احساس شادمانی نیز می کند." اگر مادر احسان حق داشته که انتقام پسرش را بستاند پس این حق برای من نیز محفوظ است که درکش نکنم او را. او را که نفرت ورزید و نبخشید. می دانم که من و شما هم شاید همین حکم را در مورد بهنود صادر می کردیم، اگر جای او بودیم. ولی این در اصل قضیه تفاوتی ایجاد نمی کند، چون به همان نسبت اشتباه کرده بودیم و به همان نسبت دیگران حق می داشتند که ملامتمان کنند. این امتیاز با فاصله نگاه کردن است. یک جور تعلیق پدیدار شناختی شاید: فارغ از اینکه من و جامعه وقاضی و قانونگذار و خانواده ی مقتول در این مورد چه می اندیشیم ستاندن جان کسی، نه به اشتباه که از روی قصد، غیر قابل بخشش است. شنیده ام که مادر این روزهای همه مان، مادر سهراب، نیز جلوی در اوین رفته بود به تقاضای بخشش بهنود. افسوس که زنی که احسان را به دنیا آورده و او را از دست داده بود، به چیزی جز انتقام نمی اندیشید. سختگیرانه است می دانم ولی اگر کسی "تنها" خود را مادر بداند و نخواهد که مادر دیگری به درد جانسوز او گرفتار نشود دیگر مادر نیست. 

 شما را نمی دانم ولی من دیگر به همان سادگی تمایز سیاه و سفید میتوانم بین ما و آنها تفاوت بگذارم. مایی که نمی خواهیم دیگر نفرت را تجربه کنیم، مایی که نفرت خفه مان میکند، و آنهایی که از راه این نفرت ارتزاق می کنند. 

 آی شما قاضیان و مسئولین و قانونگذاران و مجریان قوانین بی شرافت، هش دارید، من قضاوتتان خواهم کرد؛ ما قضاوتتان خواهیم کرد.

Il était une fois, Il y avait un pays lointain, Iran. Oh !Qu'est-ce que je dis? Non, c'était un pays sud-américain, Dominicain, aux mains des nègres haïtiens. Un ex-marine, un général, un Bienfaiteur, Rafael Léonidas Trujillo sauve le pays, fait le pays progresser, aller vers le développement, chasse les haïtiens, crée de nouvelles professions pour les dominicains, met des usines et des entrerprises et des fermes importantes de pays sous son contrôle. Pour apprendre aux dominicains ingrats qu'il ne faut pas fourrer le nez partout, il choisit un bourreau, Johnny Abbes García comme le chef du Service d'Intélligence qui exécute les opposants de Son Excellence, les torture, leur colle les paupières aux sourcils avec du sparadrap, leur fourre des excréments dans la bouche et tranche leurs testicules à Kahrizak,- non, excusez-moi, dans un immeuble spécial pour ses crimes.

Urania est la jolie jeune fille du sénateur Augustín Cabral qui, sacrifiant sa vie au service du Bienfaiteur du pays, est tombé en disgrâce du Père de la patrie pour des raisons inconnues. La peite fille,Urania, quitte le pays sans dire au revoir à sa famille, rentre après trente ans à Dominicain. Pourquoi Urania? Qu'est-ce que t'était arrivé que tu a oublié toute ta famille pendant tant ces années. La Maison d'Acajou, une place pour passer la nuit avec les jeunes filles où le général se sentait jeune et fort d'avoir des jolies filles dans les bras. Trois jeunes conjurés, des familles nobles, ayant des postes importantes dans les entreprises de Trujillo, décident de tuer le Chef pour mettre fin à ses crimes. Le sénateur Cabral est tombé sous la disgrâce de sa Uranita aussi qui ne répond pas à ses coups de fil. Pourquoi? Le sénateur peut retrouver l'attention de Son Excellence en offrant la petite Uranita. La Maison d'Acajou, Uranita dans les bras du Bienfaiteur qui avait accepté la fille du sénateur Cabral pas de l'amour ni du plaisir mais pour prouver que malgré ses soixante-dix ans et ses problèmes prostatiques, il était encore le Chef des dominicains.

Antonio de la Maza, Antonio Imbert, Amadito, Estrella Sadhalà attendant l'Être Suprême sur la route de la Maison d'Acajou. La voiture du chef arrive. Les dominicains perdent pour jamais le Père de leur pays,  les dominicains ne donnent pas du refuge aux tueurs du Chef. Antonio de la Maza, Esrella Sadhalà et Amadito tombent dans les mains des Basijis. Ah non! Dans las mains des caliés( les hommes de Abbes García), De la Maza et Amadito se tuent pour ne pas être humilié par les tortures des caliés mais Sadhalà tombe dans les mains de Ramfis, le fils de Son Excellence. Le président Balaguer, Poète et avocat, étant trente ans au service du Chef prend le contrôle du pays, chasse les frères de Trujillo du pays, envoie Ramfis à l'étranger, pousse le pays vers la démocratie, renoue les liens avec les américains et les nords-coréen ,- bof!- les dominicains qui voulaient étouffer les assassins de leur Père de patrie goûtent le plaisir de la liberté et font des jeunes conjurés les héros de leur pays.

Encore un autre chef-d'œuvre de Mario Vargas Llosa, La fête au Bouc, un autre miroir de la dictature en Amérique du Sud qui se réfère à tous les dictatures, un labyrinthe où l'on se trouve perdu au milieu des personnages nombreux et des histoires nombreuses. Aucune trace de la narration linéaire. Llosa ne veut pas et n'essaie pas de confondre son lecteur mais la lecture de ce livre exige le regard attentif de son lecteur pour suivre la narration non-linéaire de ce chef-d'œuvre. Dès les premières pages, il dit à son lecteur que Trujillo sera tué et à travers les chapitres suivants le lecteur voit  par qui et pourquoi il sera tué en même temps qu'il fait la connaissance des autres personnages clé du livre et de l'ère trujilliste. Ce livre comme les autres livres de Llosa est un puzzle qu'on doit mettre les morceaux différents à côté les uns des autres pour construire le livre. Ça ne vous fatigue jamais et on n'aime pas mettre le livre par terre tellement le style est passionnant.

در یکی از کتابفروشی های خیابان انقلاب فردی هست، که حتی در لحظات کوتاه و گذرای خرید، و یا عیادت، از کاتابهای کتابفروشی اش می توان فهمید که گنجینه ای از اشعار کهن و نو را نوک زبانش آماده دارد، و بدون اینکه برایش مهم باشد که تو، به عنوان مشتری، حال و حوصله یا اصلن وقتش را داشته باشی که به اشعار اغلب مربوطش گوش دهی، آنها را بسته به موقعیت بر زبان می راند. از این کارش خوشم می آید. گرچه این بنده ی کمترین، به دلیل کم سواتی مفرط در این زمینه، هرگز این کار را نخواهم کرد، اما روز گذشته کاریکاتوری از نیکا دیدم که وادارم کرد، مانند آن دوست کتابفروش، در دم به یک قطعه شعر بیاندیشم که به نظرم می رسد از بابا طاهر باشد.  

این از کاریکاتور نیکا: 

و این هم، آن قطعه شعر:   

گلی که خوم بدادُم پیچ و تابش         /           به آب دیدگونم دادُم آبش

به درگاه الهی کی روا بو               /           گل از مو دیگری گیره گلابش؟  

جدی جدی این حس بهم دست داد که چقدر همه زحمت کشیدند که این دولت ِ (به قول ابراهیم رها) "بعد از نهم" ضعیف بشود و برود پی کارش یا دست کم برود کشک اش را بسابد تا ما هم یک سر راحت به زمین بگذاریم، ولی نشد. آقا عوض باج دادن به ما رفت باج داد به کفار. البته برای توضیح عرض کنم که شخص بنده کفار را خیلی هم دوست دارم و به رابطه ی همه جوره-برابر با آنها نیز علاقه مندم. ولی آخر هر چه باشد حتی در مسایل خیلی خصوصی هم آدم با خودش می گوید که "چه خوش بی مهربونی هر دو سر بی." که که به قول پرویز پرستویی در ترانزیت، "آقاجان شما زبون خارجی رو می فهمی، پس چرا زبون ما رو نمی فهمی؟" خلاصه حسابی دمغ شدم. ولی فقط چند دقیقه بعدش مقاله ای از ابراهیم نبوی خواندم که به نکته ای بسیار جالب اشاره داشت. خلاصه اش این بود که این آقایان شب و روزشان شده ترس از ملت، و ملت همه ی کارش شده لحظه شماری برای تظاهرات بعدی. واقعن نکته سنج است این نبوی.  

کمی سر دماغ شدم و به این فکر کردم که در همین چند مدت هم به خیلی از آرزوهای محال ام رسیده ام. و حتی بهتر از آن، چند تای دیگر از همان سنخ آرزوها هم شدنی به نظرمی رسند. نه تنها شدنی، که نزدیک هم. 

 تصویری که من پیش رو دارم (بدون هیچ آگراندیسمانی) این است که ملت رو به پیش است و نگاهش به آینده؛ و این آقایان رو به پس و در حسرت روزهای خوش خواب آلودگی و خماری ملت. اصلن شما کلاهتان را قاضی کنید: کداممان پیروزی در انتظارش است و کدام شکست؟

 One thing I like about Makhmalbaaf is that he never ceases  to change. He always changes, like it is a duty placed on his shoulders by the gods above. I didn't like the movie Screm of the Ants by him. But this part, below, sounded nice  and enchanted me. It's a dialog:   

- This universe is full of shit. 

- It is not only stable, full of shit. No, the shit is constantly raining on you. It is a process. Shit is happening, continuously. Shit is happening; something is shitting on you. It's not only shit is there, no, no. it's really moving. It's rolling, raining over you. And then in the different cultures, they have found different answers to that. For example, the Catholics are saying, "You deserve it." The Protestants are saying, "Let it happen to others." The Muslims are saying, "It's the will of Allah." And the Jews, they always say, "Why is this always happening to us?" Buddhists are saying, "Actually, it's not really shit." In Japan, the Zen Buddhists say, "Listen to the sound of shit, happening." But, you know, these are theoretical… these are only worked-out solutions by some people who try to console the people, who try to help the people survive with all that constant shit business. Come on! We're having some… something interesting, important to do. Come on!

I

فرید زکریا در کتاب "آینده ی آزادی" (ترجمه ی امیر حسین نوروزی) آماری نقل می کند از مسافران کشتی تایتانیک؛ در واقع از مسافران درجه ی یک آن. وی می گوید، "...طبق روایت نجات یافتگان، افراد متعلق به طبقات بالای اجتماعی سنت "اول زنان و کودکان" را تقریبن بدون استثنا رعایت می کردند...جان جیکوب آستر که به ثروتمندترین آمریکایی آن زمان شهرت داشت، با تقلا خود را به یکی از قایقهای نجات رساند، همسرش را در آن گذاشت، و پس از امتناع از سوار شدن در قایق، برگشت و با همسرش خداحافظی کرد. به همین ترتیب بنجامین گوگنهایم هم از سوار شدن امتناع کرد و جایش را به یک زن واگذار کرد...به عبارت دیگر چند نفر از قدرتمندترین مردان دنیا به یک رسم شرافتمندانه ی نانوشته وفادار ماندند، اگرچه به قیمت جانشان تمام می شد." که یعنی تا همین چند دهه ی پیش گذشتن از جان، برای دفاع از شرافت، بخش مهمی از زندگی اشراف را تشکیل می داد. صد البته دیگر از این خبرها نیست.

II

در همان کتاب زکریا اعنقاد دارد که دموکراسیها با طبقه های بالای اجتماع به گونه ای برخورد کرده اند که نیازی ندارند که احساس مسئولیت کنند و "آنها هم این امر را با خوشحالی پذیرفته اند." و نتیجه می گیرد که "ثروتمندان و قدرتمندان همواره با ما خواهند بود. ما فقط می توانیم از آنها بخواهیم که بپذیرند همراه امتیازاتشان مسئولیت هم می آید."

III

به نظرم می رسد که بزرگترین دستاورد جنبش سبز این بوده است که چشمان ما را به همین نکته که "همراه امتیازاتشان مسئولیت هم می آید" گشوده است. یادم می آید در صحبتی با دوستی عزیز، همین چند ماه پیش، به این عقیده رسیده بودم که ما مردم اصلن نمی دانیم که حق اعتراض و حق درخواست مسئولیت پذیری از سوی نظام اسلامی را هم داریم. (البته باید اعتراف کنم که یواشکی با خود می گفتم که من و آن دوست عزیز و معدودی دوستان دیگر من البته می فهمیم، ولی با چند نفر که نمی شود کاری کرد.) پس از انتصابات خرداد 88 و حوادث پشت آن، چیزی که عیان است این است که، یرای ما ملت احساس طلبکاری شده است احساس برتر زندگی. اما دیگر نه مانند گذشته طلب از همدیگر و حتی از خدا. بلکه بسیار متین و منطقی از کسانی طلبکاریم که باید. و حالا دیگر پس از هنرنمایی مردم در "روز ایران" مطمئن هم هستیم که این تو بمیری دیگر از آن توبمیری ها هم نیست. وه که چه شیرین است این حس شریک بودن طلب از ظالم با این ملت! (می بخشید اگر لحنم خیلی عربی-اسلامی شد. آدم گاهی برای رساندن احساساتش مجبور است درشت حرف بزند.)

 امروز هم خبر تظاهرات در دانشگاه تهران در روز اول گشایش دانشگاه ها را که شنیدم حس عجیبی دارم. به گمانم این کمی ( وفقط کمی) نزدیک به همان حسی است که مردم فرانسه روز آزادیشان از دست فاشیست ها داشته اند، یا چیزی از آن دست.

ما هنوز به دموکراسی نرسیده ایم. ولی چه کسی می گوید نمی توانیم از سلاحهای دموکراسی استفاده کنیم؟ بیایید آنقدر بر این طلبکاریمان پافشاریم که کشورمان را پس بگیریم. آنقدر پافشاری کنیم که برای خلاص شدن از دستمان مجبور شوند تا قران آخرش را پسمان دهند.

نم دانم چرا، ولی بدجور هوس کرده ام که این پست را با این شعر حافظ را تمام کنم:

این خرقه که من دارم در رهن شراب اولی       /    وین دفتر بی معنی غرق می ناب اولی

چون عمر تبه کردم، چندان که نگه کردم           /   در کنج خراباتی افتاده خراب اولی

چون مصلحت اندیشی دور است ز درویشی     /    هم سینه پر از آتش، هم دیده پر آب اولی

من حالت زاهد را با خلق نخواهم گفت             /    این قصه اگر گویم با چنگ و رباب اولی

تا بی سروپا باشد اوضاع فلک زین دست       /     در سر هوس ساقی، در دست شراب اولی

از همچو تو دلداری دل بر نکنم آری             /    چون تاب کشم باری زان زلف به تاب اولی

چون پیر شدی حافظ از میکده بیرون آی         /     رندی و هوسناکی در عهد شباب اولی

I

قصه ی "دیگری" نزد لویناس سری دراز دارد. او می گوید که این-همان سازی "دیگری" همه ی تاریخ فلسفه ی غرب را در بر گرفته است. در راه نقد این روند تاریخی هم گله را از کسانی می آغازد که به نوعی استادانش بوده اند، هوسرل و هایدگر. اعتقاد دارد که خود استعلایی و دازاین (در ادامه باقی سیستم های فلسفی غرب) به هر صورت دایره های بسته ای هستند که در آنها دیگری تنها به شرطی که جزئی از همان شود شناخته می شود. برای فهم این معنا این چند خط که هیچ، چندین کتاب هم کم به نظر می رسد. بنابر این ارجاعتان می دهم به کتاب کالین دیویس (درآمدی بر اندیشه ی لویناس، برگردان مسعود علیا).

اما نکته ای در این کتاب هست (صفحات 101 و102) که برای مایی که در هوایی آلوده از خشم کور و ابلهانه ی نفرت از دیگری از سوی حاکمان مان مجبور به تنفس شده ایم بسیار امیدبخش به نظر می آید. اصلن نوعی انتقام گیری خشونت-پرهیزانه در این گفته وجود دارد که به طرزی بیرحمانه صادقانه و اصیل است.

"کشتن نه سیطره بلکه از بین بردن است؛ دست شستن کامل از فراگرفت [یا فهم] است. قتل قدرتی اعمال می کند بر چیزی که از چنگ قدرت می گریزد... من تنها می توانم خواهان کشتن موجودی باشم که به کلی مستقل است و بی نهایت از دسترس قوای من فراتر می رود، و بنابراین در برابر این قوا نمی ایستد، خود قدرت ِ قدرت را از کار می اندازد. دیگری یگانه موجودی است که من می توانم خواهان کشتن او باشم.

... با این حال لویناس به ما نمی گوید که  نباید دیگری را به قتل برسانیم؛ بلکه سخن او با ما این است که دیگری را نمی توان به قتل رساند... مسلمن من می توانم دیگران را بکشم... اما دیگری مصون از تعرض و تعرض ناپذیر باقی می ماند."

شاید بگویید که خوب بله، ساده است گفتن این حرف در حالی که این دیگران در زندان و زیر شکنجه به قتل می رسند، ولی باید دانست که این ها گفته های کسی ست که خود گرفتار زندان نازی ها بوده است. لویناس کاری می کند که مجبور می شوی بپذیری که طبیعتی دارد بشر که از میان برداشتنی و قابل تسخیر نیست. همین که هر کدام از ما برای یک دگر "دیگری" به حساب می آییم متضمن استقلال دیگری ست.

II

گاهی با خود فکر می کنم که پاسخ این پرسش بامداد که:

"بین شما کدام

- بگویید! -  

بین شما کدام

صیقل می دهید

سلاح ِ آبایی را

برای

       روز ِ

              انتقام؟"

واژه ی همه مان باشد.

...

من بودم و شدم

نه زان گونه که غنچه ای گلی

یا ریشه ای که جوانه ای

یا یکی دانه که جنگلی

راست بدان گونه که عامی مردی شهیدی

تا آسمان بر او نماز برد

من بی نوا بندگکی سربراه نبودم

و راه بهشت مینوی من بزرو طوع و خاکساری نبود

مرا دیگر گونه خدایی می بایست

شایسته ی آفرینه ای که نواله ی ناگزیر را گردن کج نمی کند

و خدایی دیگر گونه آفریدم

...

دوست عزیزی نقدی بر یکی از نوشته های پیشین من نوشت که هم مخالف بود و هم بسیار مؤدبانه.

ترکیب این سه مقوله یعنی نقد، اختلاف نظر و ادب چنان برایم شادی آفرین شد که تصمیم گرفتم دیالوگی برقرار کنم با این دوست نادیده وناشناخته. به همین منظور ابتدا متن نقد این دوست عزیز را می گذارم و سپس پاسخی را که به نظرم می رسد:

" شاید نوشته شما را می توان ارجاع داد به انقلاب اسلامی خودمان. به واقع که بنیاد گرایی امروز حاصل بنیادگرایی و کم فهمی آن به قول هوادارانشان اعلی حضرت بود.(چرا؟) امام در کشف الاسرار می فرمایند :" به چه کسی برمیخورد اگر یک مجلسی از فقها همانطور که در قانون مشروطه آمده در کنار این مجلس باشد و مواظب باشد تا قوانین خلافی با اسلام نداشته باشد؟ " (نقل به مضمون)

در واقع امام ابتدا یک رادیکال طرفدار انقلاب نبود بلکه طرفدار اصلاح اجتماعی بود. و اگر آقایانی که مدعی عقل هستند امروز فکری به حال ملت نکنند بار دیگر در منجلاب بنیادگرایان لیبرال جدیدی می افتیم که از ریشه اسلام را میزنند. ای کاش جنبش امروز هر چه زود تر پیروز شود وگرنه بار دیگر سر کار خواهیم رفت! و در آن صورت است که سیکلی به وجود خواهد آمد که هر 50 سال ما حکومتمان را از راست راست به چپ چپ تغییر دهیم. چاره ی کار تعادل است که چه خوش گفته اسلام و رسول آن که اگر خارجی ها او را به عنوان یک پیامبر قبول نداشته باشند به عنوان مصلح اجتماعی قبول دارند که سعادت ما در تعادل است و چه سخت است این تعادل چون که باید بر لبه ی تیز تیغ راه رفت.

و اما بخش دوم صحبت شما

اینکه مراجع چیزی نمی گویند ، واقعیت این است که مراجع مثل من وشما حرارت ندارند! آنها بیشتر در فکر این هستند تا هیچ حکومتی از دست نرود. تاریخ نشان داده که مراجع تا لحظه ی آخر امید به یک حکومت با آن کنار می آیند و تذکر می دهند. و شاید این حکومت به آنجا نرسیده که الزام به نابودی اش باشد. شاید هنوز مراجع افرادی چون خاتمی و موسوی و کروبی را کور سویی می دانند که باعث امید برای اصلاح این حکومت است. مطمین باشید که مراجع اگر لازم باشد حتی قید این حکومت به اصطلاح اسلامی را هم میزنند.

دوم: مرجع هیچگاه مصداق سازی نمی کنند جز در موارد حاد. مثل شاه که امام در اواخر مبارزه بود که مستقیم او را طاغوت مینامید. حتی آیت الله العظمی منتظری هم در نامه ی اخیر مصداق نمی سازد و تشخیص جایر را به مردم میسپارد. بنابراین باید حرکتی شود تا مراجع در کنار آن باستند. مراجه هیچگاه مردم را به خیابان دعوت نمی کنند ولی اگر به خیابان آمدند حمایت میکنند پس چندان با بخش دوم صحبت شما موافق نیستم."

نخستین موردی که در پاسخ به این دوست به ذهنم خطور کرد خود در واقع یک پرسش بود(البته این مورد را فقط از ایشان ندیدم، بلکه در ادبیات نقادی کشورمان بسیار است). پرسش این است: آیا تا به حال معنی واژه ی لیبرال (Liberal) را جسته اید که ببینید اصلن با بنیادگرایی (Fundamentalism) سنخیتی دارد که آن دو را در ترکیب "بنیادگرایی لیبرال" در کنار هم می نشانید؟ می دانید نخستین و مهمترین معنای واژه ی لیبرال (به نقل از Concise Oxford Dictionary 11^th Edition) این است: "شخص احترام گذارنده و پذیرنده ی رفتار و عقایدی که با رفتار و عقاید خودش متفاوت است." می دانید در اروپا چه ریشه ای دارد این واژه و چه جانبازی ها که بر سرش نشده؟ و هر جا که به دست فراموشی سپرده شد، چه خونها که در پی اش ریخته نشده؟ می دانید که تا به این جای تاریخ تنها حکومت هایی که انسان ها در آن از درجه ای از اهمیت برخوردار بوده اند، این واژه را (گهگاه به همراه ترکیب اضافه ی دموکراسی) یدک کشیده اند؟ از همه ی دوستانی که گمان می کنند یک ایدئولوژی (با هر نام یا تئوری) وجود داشته که اصل نخستینش، بی بروبرگرد، شرافت انسانی بوده و بس، تمنا می کنم به من آدرسش را بدهند تا از لیبرال بودن دست کشیده و آن مذهب را سرلوحه ی زندگیم قرار دهم.

 هر ایدئولوژی ای خدایی از برای خود ساخته و می سازد و باز همان قصه ی تکراری سر خم کردن انسان است در برابر آن خدا. البته این سرخم کردن ها نام هم دارند: لطف پروردگار، حمایت از رنجبران عالم، دازاین، طبیعت، و چه و چه. ولی تا جایی که من می دانم "تنها و تنها" لیبرالیسم است که برتر از همه ی اینها، حتی برتر از دموکراسی، "انسان" برایش مهم است.

تکته ی دوم: کاش شما دوست عزیز در عمل به اندازه ی همان "خارجی ها" به پیامبرتان به عنوان یک مصلح اجتماعی نگاه می کردید. که آن وقت به یقین پی می بردید که سکوت آقایان مراجع نه تنها در جهت ایجاد تعادل نبوده و نیست، بلکه آشکارا دفاع از همان جائری ست که آیت الله العظمی فرمودند.

من نمی دانم که از مقاله ی میانه روانه و با ترس نگاشته شده ی من چطور به حرارت من پی برده اید، ولی دوست عزیز، به نظرم می رسد که مراجع مورد علاقه ی شما از فرط سرما تبدیل به فسیل شده اند. و این در حالی ست که وقتی در مورد مراجع در طول تاریخ صحبت می کنید باید امثال ملا احمد نراقی و میر محمدحسین خاتون آبادی و دیگرانی چون اینها را نیز در نظر بگیرید که با هیچ چسبی در دنیا نمی توان طرفداری از مردم وامت را به آنها وصل کرد.

در خاتمه امیدوارم تلخی یا جسارتی اگر از این نوشته دیدی ببخشی که دوست ندارم نخستین مخالفم در ونوشه را به همین راحتی از خود برنجانم.